Bojkot czy cierpliwe poszukiwanie wspólnego języka?

czyli
Kurdystan turecki w przededniu wyborów parlamentarnych w Turcji


11/07/2007 Dogubayazit, Turcja

Joanna Bocheńska
Turcja wraz z falą upałów przeżywa natężenie kampanii wyborczej (wybory w niedzielę, 22 lipca). Telewizja prezentuje wystąpienia kandydatów, reprezentujących różne partie, którzy z zapałem podróżują po kraju i w ognistych wystąpieniach zapewniają o swoich najlepszych intencjach i najdoskonalszych planach na przyszłość kraju. W nasyconych na przemian superlatywami względem siebie i krytyką pod adresem przeciwnika wypowiedziach zderzają się sprawująca obecnie władzę partia AK i opozycja złożona z grona pozostałych ugrupowań, z których na czoło wysuwają się partie CHP, czy MHP.

Starcie zaostrzyło się zwłaszcza po wystąpieniu lidera CHP Deniza Baykala, który oskarżył rządzące ugrupowanie o zawarcie umowy z Amerykanami, w znacznym stopniu ograniczającej politykę Turcji względem Iraku. Według zaprezentowanego przez Baykala przed kamerami dokumentu Turcja za cenę kredytu udzielonego przez Amerykanów w 2002 roku, w wysokości 8.5 miliarda dolarów miałaby się zobowiązać do wspólnej z mocarstwem polityki względem południowego sąsiada. Umowa ta wykluczałaby zatem samowolne inwazje tureckiej armii na terytorium Iraku, jakich Turcja dokonywała wcześniej, za reżimu Saddama Husajna. Abdullah Gül turecki minister spraw zagranicznych stanowczo odrzucił oskarżenia Baykala nazywając je kłamstwem.

Do operacji wojskowej skierowanej przeciwko bazom rebeliantów z PKK nawołuje uporczywie turecka generalicja, upatrując w niej jedyną skuteczną możliwość rozprawienia się z partyzantami. Rzeczywiście w ostatnich miesiącach ataki ze strony PKK stały się bardziej intensywne i częstsze. Turcja oskarża władze Iraku, Regionalnego Rządu Kurdystanu (o którym w Turcji mówi się Region Północnego Iraku, za wszelką cenę unikając słowa Kurdystan), a nawet Amerykanów o wspieranie kurdyjskiej partyzantki. Parcie do akcji zbrojnej w Iraku wydaje się jednak w dużej mierze działaniem skierowanym na cele polityki wewnętrznej, o czym świadczyć mogą towarzyszące temu ataki na sprawujących władzę liderów partii AK, którzy wcale nie spieszą się z podjęciem decyzji o ewentualnej inwazji. O konieczności bezwzględnej rozprawy z terrorystami mówi natomiast CHP. Wydaje się, że i tym razem armia chce wtrącić swoje trzy grosze do polityki wewnętrznej państwa decydując o ostatecznym rozdaniu kart władzy. O inwazji ostatecznie zadecydować może parlament, a ten najprawdopodobniej nie zbierze się już przed wyborami. Decyzja o operacji w Iraku będzie więc zależała już od nowego parlamentu, a tym samym posrednio od głosów wyborców.

Na boku wszystkich tych potyczek przedwyborczych pozostaje jeden region kraju, turecki wschód, lub używając mniej lubianego w Turcji określenia - Kurdystan. Kampania wyborcza zdaje się tu mniej zauważalna i jakby wyciszona. Pierwszoplanowych aktorów tureckiej sceny politycznej dociera tu niewielu, w telewizji również nie słychać o kampanii prowadzonej we wschodnich miastach. Nie znaczy to jednak, że turecki Kurdystan jest tym wydarzeniem nie zainteresowany. Wprost przeciwnie. Kurdowie chętnie widzieliby jakąś swoją partię w parlamencie Turcji. Sęk w tym, że zgodnie z zapisami konstytucyjnymi żadna partia nie może oficjalnie reprezentować kurdyjskich interesów. Poważną przeszkodą jest 10 procentowy próg wyborczy, wymierzony zdaniem większości kurdyjskich polityków i intelektualistów właśnie w zamierzenia kurdyjskiej polityki. Partie zdobywające znaczną większość głosów na wschodzie Turcji (HADEP, dziś pod nazwą DTP) nie mają szans wejść do parlamentu, gdyż w bilansie ogólnokrajowym nie pokonują 10 procentowej bariery. Odpowiedzią na tą, zdaniem Kurdów niesprawiedliwość, jest wystawienie w wyborach kandydatów niezależnych, których 10 procentowy próg wyborczy nie dotyczy.

Zdaniem Naci Kutlaya, Kurda, niezależnego kandydata do tureckiego parlamentu z rejonu Agri, do parlamentu ma szansę dostać się w ten sposób około 30-40 kurdyjskich posłów.

- Trudno oczywiście liczyć by taka ilość głosów mogła wywrzeć jakiś znaczący wpływ na turecką politykę względem wschodnich prowincji - mówi - niemniej będzie to zawsze szansa na podnoszenie sprzeciwu wobec antykurdyjskich projektów, nawiązywanie dialogu i ożywianie niechcianego tematu pt. problem kurdyjski w Turcji.

Zdaniem Kutlaya, z wykształcenia lekarza, autora kilku książek poświęconych kurdyjskiej tożsamości i historii, kurdyjski problem może zostać rozwiązany na drodze postępującego w całym kraju procesu demokratyzacji:

- Kurdowie są Turcji potrzebni, bo otwierają jej drogę do rozumienia prawdziwego znaczenia demokracji i praw człowieka. Dlatego też większość Kurdów popiera starania Turcji o członkostwo w Unii Europejskiej.

Jednakże demokratyzacja oznaczać może w Turcji bardzo wiele rzeczy, nie zawsze tożsamych z pojęciem demokracji w Europie, dlatego słychać też głosy bardzo sceptyczne wobec udziału Kurdów w wyborach do parlamentu. Ismail Beşikçi - turecki socjolog, od lat z poświęceniem zajmujący się problemami Kurdów twierdzi, że turecki parlament nie jest miejscem, w którym Kurdowie mogliby coś uzyskać, znacznie łatwiej mogą tam zostać kolejny raz oszukani. Na łamach czasopisma Roja Kurd, Beşikçi apeluje o zwiększony i aktywny udział w polityce regionalnej, dbanie o rozwój kurdyjskich organizacji na terenie Kurdystanu, wprowadzenie kurdyjskiego, jako języka powszechnych kontaktów, również w urzędach i miejscach publicznych.

Podobnego zdania jest kurdyjski intelektualista z Vanu, Ibrahim Gültepe. Sam zamierza całkowicie zbojkotować wybory, nie oddając głosu na rzecz żadnego kandydata. Jego zdaniem rozwiązanie problemu kurdyjskiego tkwi w nowych uregulowaniach prawnych, zmianie konstytucji Republiki Tureckiej, która poważnie dyskryminuje mniejszości narodowe, zwłaszcza Kurdów. Na moje pytanie, jak można zmienić konstytucję, jeśli Kurdowie całkowicie zbojkotują parlament, w którym takie zmiany mogłyby zostać wprowadzone, Gültepe odpowiada, że rozwiązanie tego problemu nie leży w Turcji, lecz poza nią, zwłaszcza w Europie, która może wywrzeć nacisk na sprawujących władzę polityków, poprzez odpowiednie pertraktacje dotyczące członkostwa kraju w UE.

- Świat stał się na tyle mały, że żaden kraj nie jest w stanie prowadzić dziś całkowicie niezależnej polityki, dlatego tego rodzaju oddziaływanie jest dziś możliwe - twierdzi Gültepe.

- Kurdowie nie powinni trwonić swojej energii w tureckim parlamencie, lecz próbować organizować się w Kurdystanie tworząc organizacje pozarządowe, wpływając na rozwój społeczeństwa obywatelskiego i poprawę sytuacji zwłaszcza w sferze wykształcenia.


Kolejna podróż po Kurdystanie tureckim uświadamia mi, że choć najważniejsze problemy Kurdów nadal pozostają do rozwiązania w ramach niezbędnych nowych uregulowań prawnych i konstytucyjnych, to rzeczywistość stopniowo otwiera się na coraz to nowe możliwości samodzielnego i pomysłowego działania.

Dogubayazit to małe miasteczko leżące tuż przed granicą z Iranem, u stóp imponującego masywu Araratu. Piękna przyroda sąsiaduje z zapylonymi i raczej brzydkimi zabudowaniami. Perełką okolicy są wspaniałe pozostałości zamku Ishaka Paşi. Obok niego w latach 90 -tych wzniesiono mauzoleum wielkiego kurdyjskiego poety Ehmede Hani (1651-1707). Tu bowiem prawdopodobnie Hani się urodził i tu zmarł, zyskując wcześniej szerokie wykształcenie w wielu miastach Bliskiego Wschodu. Dwa i pół roku temu w Dogubayazit założono Towarzystwo Ehmede Hani (Ahmede Hani Dernegi). Jest to organizacja oparta o zapał i wolę kilku ludzi, gdyż władze wciąż przypatrują się takim inicjatywom z podejrzliwością, nie mówiąc już o ewentualnym wsparciu finansowym, którego nie udzielają. Siedziba towarzystwa składa się więc z betonowych ścian, kilku krzeseł, stołu, komputera i kilku podobizn poety zawieszonych na ścianie. W jednym miejscu uduchowione oblicze Hani sąsiaduje pokojowo z oświetloną nie mniejszym blaskiem twarzą ojca wszystkich Turków, dumną i zwycięską. Konieczność narzucona przez sytuację polityczną, czy siła pokoju i cierpliwości - zdaje się zapytywać to nieproste zestawienie.

- Chcemy sami decydować o własnej kulturze, nadawać jej nasz sens i czynić ją bliską zarówno mieszkającym tu ludziom, jak i przybyszom - mówi, jeden z założycieli, Nihat Güntekin. Osiągnięciem Towarzystwa jest rozbudowana strona internetowa poświęcona Ehmede Hani (www.xani-der.com, na razie jedynie w języku tureckim) i tegoroczny Festiwal poświęcony jego pamięci.

- To, czego w pierwszej kolejności potrzebujemy od Europy to zainteresowanie, chęć poznawania naszej kultury - dodaje.

Kolejna organizacja, z której przedstawicielami, a właściwie przedstawicielkami się spotykam to VAKAD (Organizacja Kobiet w Van - Van Kadin Dernegi, www.vakad.org). Celem działalności tej pozarządowej organizacji jest poprawa sytuacji kobiet, zwłaszcza we wschodnich prowincjach, gdzie koncentruje się ich działalność. Jednym z najważniejszych problemów jest przeciwdziałanie przemocy w rodzinie. Z danych zebranych przez VAKAD w prowincji Van wynika, że przynajmniej połowa kobiet doświadcza różnego rodzaju aktów przemocy. Najczęściej pozostają z tym problemem zupełnie same, gdyż do tej pory nie było żadnego miejsca, do którego mogłyby się zwrócić. Sprawę dodatkowo komplikuje fakt, że większość kobiet na prowincji nie zna języka tureckiego, co uniemożliwia komunikację z przedstawicielami władzy, czy lekarzami. Władza zresztą najczęściej lekceważy prośby o pomoc, nie chcąc wkraczać w niepewny teren kurdyjskich związków rodowych i plemiennych. Wiele kobiet nie posiada nawet dowodów tożsamości, gdyż ich urodzenie nigdy nie było nigdzie zgłoszone. W ten sposób oficjalnie po prostu ich nie ma i w przypadku śmierci, czy zabójstwa faktu tego nawet nie trzeba nigdzie zgłaszać.

Kobiety z VAKAD pomagają Kurdyjkom w kontaktach ze światem zewnętrznym. Służą jako tłumacze, namawiają do zgłaszania aktów przemocy, organizują różnego rodzaju szkolenia na temat praw kobiet, zdrowia i tego jak reagować na przemoc. Prowadzą także badania dotyczące sytuacji kobiet w regionie i nawiązują współpracę z innymi organizacjami kobiecymi w Turcji i na świecie.

Może więc wiara w demokrację i obywatelskie ideały na Wschodzie nie jest taka całkiem czcza i powierzchowna?



Artykuły publikowane na stronie niekoniecznie odzwierciedlają oficjalne stanowisko KCIiD.